محمد حسن خان اعتماد السلطنه
826
چهل سال تاريخ ايران ( فارسى )
يا در حال ويرانى است چند مطلب خوب دربارهء اطاق ركنيه در قزوين ( صفحه 3 ) ، تعمير سلطانيه ( صفحه 7 ) ، كاروانسراى نيكپى و جز آن ( صفحههاى 10 ، 13 ، 19 ) ، قلعه دختر ( صفحه 13 ) ، تصوير ديوارى فتحعلى شاه در عمارت ايروان ( صفحه 52 ) ، برج انزلى ( صفحهء 257 ) ، مدرسهء جديد تبريز ( صفحهء 30 ) ، جبهخانهء تبريز ( همان صفحه ) عايد مىشود . در صفحهء 21 به مناسبت آنكه اهالى « كهناميه » بر سر راه او آمده بودهاند خواننده را متوجه مىسازد كه آن آبادى محل تولدش بوده است . درين سفرنامه ضمن شرح مسافرت چندبار به سفرهاى پيشين خود اشاره مىكند . در صفحهء 56 مسافر چهل و دو سال پيش خود به ايروان و در صفحهء 17 به سفر نوزده سال پيش تبريز و در صفحه 29 به سفر سى سال پيش تبريز و در صفحههاى 61 ، 75 ، 76 ، 78 ، 88 و جز آن سفرهاى پنج سال پيش به فرنگ را به ياد آورده است . اسامى جغرافيايى ممالك اروپا درين سفرنامه اغلب به شكل مرسوم امروز ميان ما ضبط نيست و مخصوصا در نامهاى مربوط به روسيه و آلمان تفاوت ديده مىشود . يك جا هم اشتباهى عجيب بر او يا بر كاتب دست داده و نوشته است : « رفتيم به قصر كهنهاى كه اسمش « ويوشاتو آلت اس شلوس اولد كاستيل است » ( صفحهء 125 ) . در حالىكه اين چند كلمه يك اسم نيست و سه اصطلاح فرانسه و آلمانى و انگليسى است معادل قصر كهنه و بايد ميان « ويو شاتو » ، « آلت اس شلوس » و « اولد كاستل » فاصله گذاشته شده بود . اصولا در ضبط اسامى جغرافيايى كه در سفرنامه مىبينيم مسامحاتى هست كه در صورت تجديد چاپ حروفى كتاب بايد به آنها اشاره شود . بيش ازين نمىشايد كه درين يادداشت سخنى گفته شود . براى آگاهى بر ذوق لطيفهگوى نويسنده به صفحههاى 156 و 256 و براى اطلاعات تاريخى او ( بطور مثال دربارهء چنگيز ) به صفحهء 242 مراجعه شود . تهران ، شانزدهم ارديبهشت 1363